वाचनासाठी 3 मिनिटे
कृत्रिम चेहरे: जगात अस्तित्वात नसलेल्या लोकांचे चेहरे संगणक कसे रेखाटतो?
३० सेकंदांत अर्थ
कृत्रिम चेहरे (सिंथेटिक फेसेस) हे एकमेकांशी स्पर्धा करणाऱ्या संगणकीय प्रणालींच्या (GAN किंवा डिफ्यूजन मॉडेल्स) मदतीने पूर्णपणे शून्यातून निर्माण केलेले मानवी चेहऱ्याचे डिजिटल फोटो आहेत. या व्यक्ती जगात अस्तित्वात नसतात, तरीही हे चेहरे हुबेहूब जिवंत माणसांसारखे दिसतात.
शून्यातून निर्माण होणारे सजीव चेहरे
तुम्ही इंटरनेटवर सहकाऱ्यांचे प्रोफाईल पाहत असता किंवा एखाद्या स्थानिक दुकानाची ऑनलाइन पुनरावलोकने वाचत असता, आणि एका व्यक्तीचा फोटो तुमचे लक्ष वेधून घेतो. चेहऱ्यावर सौम्य हास्य, परिपूर्ण प्रकाशयोजना, व्यवस्थित विंचरलेले केस आणि नैसर्गिक त्वचा दिसते. वरवर पाहता त्यात काहीही चुकीचे वाटत नाही, तरीही मनाच्या एका कोपऱ्यात काहीतरी अस्वाभाविक असल्याची बारीक शंका येते. तुम्ही अधिक निरखून पाहता आणि विचार करता: हा खरोखरच कोणी खरा माणूस आहे, की केवळ गणिताच्या सूत्रांमधून तयार झालेले एक आभासी चित्र?
अशा काल्पनिक चेहऱ्यांना संगणकनिर्मित किंवा कृत्रिम चेहरे (सिंथेटिक फेसेस) असे म्हणतात. सुरुवातीच्या काळात संगणकाने बनवलेले चेहरे प्लास्टिकच्या बाहुल्यांसारखे किंवा व्हिडिओ गेममधील पात्रांसारखे बनावट दिसायचे. मात्र आधुनिक संशोधनामुळे आणि प्रगत प्रणालींमुळे (स्टाईलगॅन किंवा StyleGAN) यात क्रांतिकारक बदल झाला. सॉफ्टवेअर खऱ्या फोटोंचे तुकडे जोडून कोलाज बनवत नाही, तर मानवी रूपाचे तीन वेगवेगळ्या स्तरांवर विभाजन करून शून्यातून नवा चेहरा रेखाटते.
वेगवेगळ्या थरांमध्ये मानवी रूपाची घडण
हे प्रगत तंत्रज्ञान मानवी दिसण्याचे लपलेल्या शक्यतांच्या गणिती विश्वात (लॅटंट स्पेस) तीन प्रमुख स्तरांमध्ये विभाजन करते. पहिला स्तर म्हणजे प्राथमिक सांगाडा (कोर्स स्टाईल्स). यात चेहऱ्याची मूलभूत रचना ठरवली जाते: डोक्याचा कोन, जबड्याचा आकार आणि केसांची एकूण ठेवण. एकदा हा पाया निश्चित झाला की संगणक दुसऱ्या स्तरावर जातो.
दुसरा स्तर म्हणजे वैयक्तिक वैशिष्ट्ये (मिडल स्टाईल्स). या स्तरावर नाकाची रुंदी, डोळ्यांच्या पापण्यांचे वळण, गालांची ठेवण आणि ओठांचे आकार यांसारखे माणसाचे वैशिष्ट्यपूर्ण अवयव घडवले जातात. तिसरा स्तर म्हणजे सूक्ष्म पोत (फाईन स्टाईल्स). हा थर चित्राला खराखुरा जिवंतपणा देतो. त्वचेवरील अतिसूक्ष्म छिद्रे, गालांवरील चामखीळ, हवेत उडणाऱ्या केसांच्या बारीक बटा आणि डोळ्यांमधील प्रकाशाचे परावर्तन या स्तरावर जोडले जाते. हे तिन्ही स्तर स्वतंत्रपणे नियंत्रित करता येत असल्यामुळे संगणक पृथ्वीवर कधीही अस्तित्वात नसलेल्या लोकांचे अगणित वास्तववादी चेहरे तयार करू शकतो.
बनावट चेहरे ओळखण्याच्या पद्धती कशा बदलल्या?
सुरुवातीच्या काळात असे चेहरे ओळखणे सोपे होते. सॉफ्टवेअरकडून विचित्र चुका व्हायच्या: दोन्ही कानांत वेगवेगळे डूल दिसायचे, चष्म्याच्या दांड्या विसंगत असायच्या आणि पाठीमागील पार्श्वभूमी वितळल्यासारखी दिसायची. नवीन चित्रे घडवणाऱ्या आधुनिक मॉडेल्सनी (जनरेटिव्ह एआय मॉडेल्स) या जुन्या चुका बऱ्याच अंशी नाहीशा केल्या आहेत. आजच्या कृत्रिम चेहऱ्यांवर त्वचेची नैसर्गिक छिद्रे असतात आणि दागिनेही खरे वाटतात. मात्र, अजूनही काही बारीक त्रुटी उरतात: डोळ्यांच्या बाहुल्यांमधील प्रकाशाचे परावर्तन कधीकधी दोन्ही डोळ्यांत वेगळ्या कोनात दिसते, किंवा कॉलर आणि मानेच्या कडा अस्वाभाविकपणे अंधुक असतात.
हे तंत्रज्ञान केवळ एक स्थिर चित्र (२D इमेज) तयार करते; त्या व्यक्तीला कोणताही प्रत्यक्ष भूतकाळ, मानवी अनुभव किंवा वास्तव अस्तित्व नसते. सायबर गुन्हेगार सोशल मीडियावर खोटी ओळख निर्माण करण्यासाठी, स्वयंचलित बनावट खात्यांची साखळी (बॉट नेटवर्क्स) चालवण्यासाठी किंवा फसव्या गुंतवणुकीच्या जाहिरातींसाठी अशा कृत्रिम चेहऱ्यांचा गैरवापर करतात.
आभासी प्रोफाईल्सपासून सावध राहण्याचे उपाय
इंटरनेटवर अशा चेहऱ्यांचा सामना करताना स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी काही साध्या पद्धती उपयुक्त ठरतात:
- प्रोफाईलचा संपूर्ण इतिहास तपासा: संशयास्पद वाटणाऱ्या प्रोफाईलवर इतर सोशल लिंक्स, कामाचा प्रत्यक्ष इतिहास आणि मित्रांशी होणारा संवाद तपासा.
- फोटोवरून मूळ स्रोत शोधण्याची पद्धत वापरा: फोटो शोध इंजिनवर (रिव्हर्स इमेज सर्च) शोधून तो एकाच वेळी अनेक वेगवेगळ्या नावांनी इंटरनेटवर वापरला गेला आहे का ते पहा.
- अवास्तव परिपूर्णतेवर संशय घ्या: स्टुडिओ लायटिंगसारखा अतिशय परिपूर्ण पण थेट मध्यभागी डोळे असलेला फोटो संशयास्पद असू शकतो.
- अनोळखी प्रोफाईलवरून येणाऱ्या आर्थिक प्रस्तावांना नकार द्या: देखणा फोटो असलेली अनोळखी खाती गुंतवणुकीचा सल्ला देत असल्यास सावध राहा.
डिजिटल जगातील प्रत्येक देखणा चेहरा खराच असेल असे मानण्याचे दिवस आता संपले आहेत. तंत्रज्ञानाची कार्यपद्धती समजून घेतल्यास आपण सायबर विश्वातील आभास आणि वास्तव यातील फरक सहज ओळखू शकतो.