कृत्रिम चेहरे: जगात अस्तित्वात नसलेल्या लोकांचे चेहरे संगणक कसे रेखाटतो?

शून्यातून मानवी पोर्ट्रेट तयार करण्याची संगणकीय किमया

प्रत्येक मानवी चेहरा हा निसर्गाची एक अनोखी कलाकृती असतो: गालांवरील हलक्या सुरकुत्या, डोळ्यांमधील बाहुलीचे वळण, केसांची रचना आणि प्रकाशाची सावली. पूर्वी जर एखाद्या काल्पनिक माणसाचे चित्र हवे असेल तर कुशल चित्रकाराला कॅनव्हाससमोर बसून अनेक दिवस रंगकाम करावे लागायचे. पण आज जर तुम्ही इंटरनेटवरील विशिष्ट संकेतस्थळांना भेट दिली तर प्रत्येक वेळी रीफ्रेश केल्यावर एक नवा, अत्यंत देखणा आणि सजीव वाटणारा मानवी चेहरा तुमच्यासमोर येतो. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, तो माणूस पृथ्वीच्या पाठीवर कुठेही अस्तित्वात नाही.

कॅमेऱ्याने फोटो न काढता केवळ अंकांच्या आणि गणिताच्या साहाय्याने हे चेहरे तयार केले जातात. यासाठी संगणक जुन्या फोटोंचे तुकडे कातरून जोडत नाही, तर माणसाचा चेहरा कसा दिसतो याचे सर्व नियम मनाशी पक्के करून स्वतःचे नवे चित्र काढतो.

कला महाविद्यालयातील विद्यार्थी आणि कडक शिक्षक

हे तंत्रज्ञान समजून घेण्यासाठी एका चित्रकला वर्गाची कल्पना करा, जिथे दोन पात्रे आहेत: एक नवखा चित्रकार विद्यार्थी आणि त्याचे कठोर, अनुभवी कला शिक्षक. विद्यार्थ्याला खरीखुरी वाटणारी मानवी चित्रे काढायची आहेत, पण त्याला माणसाचा चेहरा नीट आठवत नाही. पहिल्या दिवशी तो कागदावर काहीतरी वेडेवाकडे, अस्पष्ट रेघोट्या मारून चित्र तयार करतो आणि शिक्षकांसमोर ठेवतो.

शिक्षक ते चित्र क्षणात नाकारतात आणि म्हणतात, 'हे काय काढले आहेस? माणसाचे कान असे वाकडे नसतात आणि डोळ्यांमधील अंतर इतके जास्त नसते; हे चित्र बनावट आहे, परत काढ.' विद्यार्थी ती चूक दुरुस्त करतो आणि दुसरे चित्र काढतो. शिक्षक पुन्हा बारीक चुका शोधून ते नाकारतात. ही स्पर्धा लाखो वेळा चालते. प्रत्येक फेरीत विद्यार्थी अधिक हुशार होतो आणि शिक्षक अधिक कडकपणे तपासतात. शेवटी एक दिवस असा येतो जेव्हा विद्यार्थ्याने काढलेले चित्र इतके अप्रतिम आणि खरे असते की शिक्षकही थक्क होतात आणि ते बनावट आहे हे ओळखू शकत नाहीत.

संगणकाच्या आत अगदी हीच प्रक्रिया दोन वेगवेगळ्या आज्ञावल्यांमध्ये चालते. एक आज्ञावली चित्र काढण्याचा प्रयत्न करते, तर दुसरी आज्ञावली ते चित्र खऱ्या फोटोंशी पडताळून पाहते. या अखंड सरावातून शेवटी जो चेहरा तयार होतो, तो कोणत्याही खऱ्या माणसाचा नसतो, पण तो इतका जिवंत वाटतो की डोळ्यांवर विश्वास बसत नाही.

कृत्रिम चेहऱ्यांचा दैनंदिन जगात कुठे वापर होतो?

हे तंत्रज्ञान आज केवळ मनोरंजनापुरते उरलेले नाही, तर उद्योग, कला आणि दुर्दैवाने फसवणुकीच्या क्षेत्रातही वापरले जात आहे:

• व्यावसायिक जाहिराती आणि कॅटलॉग: कपडे आणि दागिन्यांच्या जाहिरातींसाठी महागडे मॉडेल्स भाड्याने घेण्याऐवजी कंपन्या संगणकाने तयार केलेले देखणे चेहरे वापरतात.
• व्हिडिओ गेम्स आणि आभासी दुनियेतील पात्रे: भव्य खेळांमध्ये शहरात चालणारे शेकडो नागरिक दाखवण्यासाठी गेम तयार करणारे या तंत्राचा वापर करून वेगवेगळे चेहरे बनवतात.
• ऑनलाइन गोपनीयता राखण्यासाठी वापर: सोशल मीडियावर स्वतःचा खरा फोटो न टाकता आपली डिजिटल ओळख सुरक्षित ठेवण्यासाठी अनेक सजग लोक अशा कृत्रिम चेहऱ्यांचा वापर करतात.
• सोशल मीडियावरील बनावट खाती आणि दिशाभूल: सायबर गुन्हेगार किंवा गुप्त प्रचार यंत्रणा लोकांवर प्रभाव टाकण्यासाठी अशा काल्पनिक चेहऱ्यांचा वापर करून हजारो बनावट प्रोफाईल्स चालवतात.

असे चेहरे ओळखण्याच्या साध्या पद्धती आणि दक्षता

पहिल्या नजरेत हे चेहरे अगदी परिपूर्ण दिसत असले, तरी संगणक अजूनही काही मानवी बारकावे समजून घेताना चुका करतो. थोडे बारकाईने पाहिले तर आपण बनावट चेहरे सहज पकडू शकतो.

• दागिने, चष्मा आणि कानांकडे काळजीपूर्वक पहा: संगणक अनेकदा एका कानात वेगळे डूल आणि दुसऱ्या कानात वेगळे डूल दाखवतो, किंवा चष्म्याच्या दोन दांड्या एकमेकांशी जुळत नाहीत.
• मागील पार्श्वभूमीचे निरीक्षण करा: खऱ्या छायाचित्रात मागे झाडे, घरे किंवा रस्ते स्पष्ट दिसतात; कृत्रिम चेहऱ्यांच्या मागे मात्र विचित्र, धुरकट आणि वितळलेले आकार दिसतात.
• केस आणि कॉलरच्या कडा तपासा: माणसाचे केस खांद्यावर जिथे संपतात, तिथे अनेकदा संगणकाची चूक होते आणि केसांच्या बटा कपड्यांमध्ये किंवा हवेत विरघळल्यासारख्या वाटतात.

डिजिटल जगातील प्रत्येक आकर्षक चेहरा खराच असेल असे मानण्याचे दिवस आता संपले आहेत. आपल्या डोळ्यांना थोडे अधिक सजग ठेवून आणि बारीक तपशिलांचे निरीक्षण करून आपण आभासी चित्रांमधील फरक सहज ओळखू शकतो.