शालेय शिक्षणात एआय: मुलांच्या गृहपाठातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता, खरी प्रगती की आळस?

दप्तर, गृहपाठ आणि एका क्लिकवर मिळणारी उत्तरे

पूर्वीच्या काळी शाळेचा गृहपाठ करताना मुले तासनतास पुस्तके चाळायची, लायब्ररीत जाऊन संदर्भ शोधायची आणि स्वतःच्या भाषेत वहीवर चार ओळी लिहायचा प्रयत्न करायची. आज मात्र परिस्थिती वेगाने बदलली आहे. स्मार्टफोन उघडून संवाद साधणारे लिखाणाचे संगणकीय साधन (जनरेटिव्ह चॅट मॉडेल्स) चालू केले की कोणत्याही विषयावर काही सेकंदांत संपूर्ण निबंध तयार होतो. 'पर्यावरण प्रदूषण' असो वा 'शिवछत्रपतींचे व्यवस्थापन कौशल्य', एका क्लिकवर परिपूर्ण मराठीत उत्तर स्क्रीनवर हजर असते. विद्यार्थी ते पटापट वहीत उतरवून मोकळे होतात आणि शिक्षकांनाही आश्चर्य वाटते की मुलांची भाषा इतकी अचानक कशी सुधारली.

मात्र शिक्षणतज्ज्ञांच्या मते, ही मुलांची प्रगती नसून एक गंभीर मानसिक समस्या आहे. विचार करण्याचे अवघड काम यंत्रावर सोपवण्याची सवय (कॉग्निटिव्ह ऑफलोडिंग) लागल्यामुळे मुले स्वतः डोके चालवणे पूर्णपणे थांबवत आहेत. जसा एखादा हात अनेक दिवस गळ्यात बांधून ठेवला तर त्याचे स्नायू कमजोर होतात, अगदी तसेच मेंदूला विचार करण्याची सवय न राहिल्याने निर्माण होणारा बौद्धिक आळस (इंटेलेक्च्युअल ॲट्रोफी) मुलांमध्ये वेगाने पसरत आहे.

गणिती डिटेक्टर आणि प्रामाणिक मुलांवरील खोटा संशय

शिक्षकांनी यावर तोडगा म्हणून एआय डिटेक्टर सॉफ्टवेअर वापरण्यास सुरुवात केली आहे. हे सॉफ्टवेअर शब्दांचा अंदाज येण्याचे गणिती सूत्र (स्टॅटिस्टिकल परप्लेक्सिटी) तपासून मजकूर माणसाचा आहे की यंत्राचा हे ठरवते. परंतु यामुळे नवीनच गोंधळ निर्माण झाला आहे. विद्यार्थ्याने स्वतः कष्टाने लिहिलेल्या निबंधावर यंत्राने खोटा संशय घेणे (फॉल्स पॉझिटिव्ह) मोठ्या प्रमाणावर घडत आहे. स्वच्छ आणि नेमकी भाषा लिहिणाऱ्या प्रामाणिक मुलांना शिक्षा होते, तर चलाख विद्यार्थी एआयने लिहिलेल्या निबंधात मुद्दाम व्याकरणाच्या चुका करून डिटेक्टरला चकवतात.

याशिवाय, एआय अनेकदा माहिती नसताना रचलेली खोटी व कल्पित उत्तरे (एआय हॅल्युसिनेशन) पूर्ण आत्मविश्वासाने देते. इतिहासातील नसलेल्या तारखा किंवा विज्ञानातील चुकीचे नियम मुले खरे मानून पाठ करतात. संभाव्यतेवर आधारित शब्दांची रचना (अल्गोरिथमिक टेक्स्ट जनरेशन) हे साधन सत्याची कोणतीही खात्री देत नाही.

शिक्षकांनी आणि पालकांनी काय करावे?

एआयवर बंदी घालणे अशक्य आहे; परंतु मुलांची बुद्धी धारदार ठेवण्यासाठी खालील मार्ग उपयुक्त ठरतात:

• प्रश्न विचारून विचार करायला लावणारी पद्धती वापरा (द सॉक्रेटिक मेथड): एआयला थेट उत्तर विचारण्याऐवजी 'मला या विषयावर प्रश्न विचार आणि माझे उत्तर तपासून मार्गदर्शन कर' अशी सूचना देण्याची सवय मुलांना लावा.
• गृहपाठाचे स्वरूप बदला: केवळ पाठांतराची उत्तरे लिहिण्याऐवजी स्वतःचे वैयक्तिक अनुभव, घरातील चर्चा किंवा परिसरातील निरीक्षणावर आधारित गृहपाठ द्या.
• वर्गात तोंडी चर्चा आणि सादरीकरण घ्या: निबंध लिहून आणल्यानंतर मुलाला त्या विषयावर वर्गात दोन मिनिटे स्वतःच्या शब्दांत बोलायला सांगा; यातून खरी समज लगेच स्पष्ट होते.
• एआयच्या उत्तरांमधील चुका शोधायला शिकवा: संगणकाने दिलेल्या उत्तरात कोणत्या चुका आहेत हे शोधून काढण्याची स्पर्धा मुलांमध्ये लावा, ज्यामुळे समीक्षा करण्याची बुद्धी वाढते.

कॅल्क्युलेटर आल्यामुळे गणिताची गरज संपली नाही, तर हिशेबाचा वेग वाढला. अगदी तसेच एआय हे बुद्धीला आळशी बनवण्यासाठी नसून कल्पकतेला नवी झेप देण्यासाठी एक सहाय्यक म्हणून वापरले पाहिजे.