आईचा आवाज आणि घाबरवणारा फोन: कुटुंबातील गुप्त शब्दाने एआय आवाज फसवणूक कशी उधळून लावायची?

रात्री नऊ वाजले आहेत. फोन वाजतो. पलीकडून तुमच्या मुलाचा आवाज येतो — घाबरलेला, गोंधळलेला. "अडचणीत आहे, लगेच पैसे पाठव." आवाज अगदी तसाच आहे. पण मुलगा तर दुसऱ्या शहरात नोकरीला आहे. अशा वेळी मन सांगत नाही की हा आवाज बनावट असू शकतो. आणि नेमका हाच क्षण गुन्हेगारांचा हत्यार आहे.

काही वर्षांपूर्वी असा फोन आला तर आवाज ओळखणे हाच एकमेव उपाय होता. आता तंत्रज्ञान बदलले आहे. सोशल मीडियावर अपलोड केलेल्या एखाद्या व्हिडिओमधून किंवा पाठवलेल्या व्हॉइस नोटमधून संगणक फक्त काही सेकंदांचा आवाज घेतो आणि त्यावरून त्या व्यक्तीचा हुबेहूब नकली आवाज तयार करतो. यालाच आवाज क्लोनिंग (व्हॉईस क्लोनिंग) म्हणतात. नवीन वाक्येही तो त्याच लहेजात बोलतो.

गुन्हेगार नेमका कसा खेळ करतो?

गुन्हेगार आधी तुमच्या कुटुंबाची माहिती गोळा करतो. कोण कुठे राहते, कोणाचा आवाज कसा आहे, कुटुंबातील नाती कशी आहेत — हे तो सोशल मीडिया, फोटो आणि स्टेटसवरून शोधतो. मग तो त्या व्यक्तीच्या आवाजाचा नमुना घेतो आणि एआयच्या मदतीने तो आवाज तयार करतो. त्यानंतर तो तुम्हाला फोन करतो आणि अगदी तातडीची परिस्थिती — अपघात, अटक, रुग्णालय — अशी कहाणी सांगतो. भावनिक दबाव इतका असतो की पडताळणी करायचीही सुध्दा राहत नाही.

इथेच एक साधा उपाय काम करतो: कुटुंबात आधीच ठरवलेला गुप्त शब्द. हा शब्द किंवा छोटा प्रश्न फक्त कुटुंबातील सदस्यांनाच माहीत असतो. फोनवर संशय आला की तो विचारायचा. खरा नातेवाईक लगेच उत्तर देतो. बनावट आवाज तयार करणाऱ्या गुन्हेगाराकडे ते उत्तर नसते — कारण तो शब्द त्याच्या कोणत्याही रेकॉर्डिंगमध्ये नाही.

गुप्त शब्द ठरवताना काय लक्षात ठेवावे?

• असा शब्द निवडा जो तुमच्या कुटुंबासाठी अर्थपूर्ण असेल पण बाहेरच्यांना अंदाजही येणार नाही — जसे लहानपणीच्या घराचे टोपणनाव किंवा एखादी खास आठवण.
• हा शब्द फोनच्या नोट्समध्ये, WhatsApp चॅटमध्ये किंवा सोशल मीडियावर कधीही लिहू नका. गुन्हेगार तिथूनच माहिती गोळा करतो.
• कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याला — लहान मुलांपासून आजी-आजोबांपर्यंत — हा शब्द तोंडी पाठ करून द्या.
• वर्षातून एकदा तरी शब्द बदला. जुना शब्द कोणाला तरी माहीत झाला असेल तर नवीन ठरवा.
• फोनवर पैशांची मागणी झाली की आधी शब्द विचारा, मगच पुढे बोला. घाई करू नका.

फोन आल्यावर नेमके काय करावे?

गुन्हेगार सर्वात जास्त भर देतो तो वेळेवर — "आत्ताच पैसे पाठव, नाहीतर संकट होईल." पण तुमच्याकडे एक शस्त्र आहे: फोन ठेवण्याचा हक्क. घाईत निर्णय घेऊ नका. फोन ठेवा आणि त्या नातेवाईकाला तुमच्या फोनमध्ये सेव्ह केलेल्या खऱ्या क्रमांकावरून परत कॉल करा. बनावट आवाज तयार करणारा गुन्हेगार तुमच्या संपर्कातील खरा क्रमांक बदलू शकत नाही.

आणि जर तुम्ही आधीच पैसे पाठवले असतील? लगेच बँकेच्या अधिकृत क्रमांकावर कॉल करा — कार्डाच्या मागील बाजूचा क्रमांक वापरा, गुन्हेगाराने पाठवलेला लिंक किंवा क्रमांक कधीही वापरू नका. व्यवहार थांबवण्याची विनंती करा आणि पोलिसांकडे तक्रार नोंदवा. पैसे परत मिळतीलच असे नाही, पण वेळेवर तक्रार केल्यास पुढील नुकसान टळू शकते.

हे तंत्रज्ञान कुठे अयशस्वी होते?

आवाज क्लोनिंगचे तंत्रज्ञान पूर्ण नाही. फोन नेटवर्कवर आवाजाचा आकार लहान केला जातो (डेटा कॉम्प्रेशन), त्यामुळे बनावट आवाजातील बारीक त्रुटी लपून जातात. पण जर तुम्ही शांतपणे ऐकले तर काही गोष्टी जाणवू शकतात: श्वास घेण्याची लय विचित्र वाटू शकते, काही शब्दांचा उच्चार अचानक बदलतो, किंवा पार्श्वभूमीचा आवाज एकसारखा राहतो. हे संकेत नेहमीच दिसतील असे नाही — म्हणूनच फक्त आवाजावर विश्वास ठेवणे धोकादायक आहे. गुप्त शब्द हाच सर्वात विश्वासार्ह उपाय आहे.

गुन्हेगार नेहमीच भीती आणि घाई या दोन शस्त्रांवर अवलंबून असतो. तुम्ही जर शांत राहिलात आणि गुप्त शब्द विचारला, तर त्याचे शस्त्र बिनधार होते. हा उपाय पैशांशिवाय, तंत्रज्ञानाशिवाय, कोणत्याही अ‍ॅपशिवाय करता येतो. फक्त कुटुंबात बसून एक शब्द ठरवायचा आहे — आजच, आत्ताच.