एआय सोबती: माणसासारखा बोलणारा चॅटबॉट आणि त्याच्याशी जोडल्या जाणाऱ्या भावना

जेव्हा संगणकाचे शब्द एका खऱ्या मित्रासारखे वाटू लागतात

रात्रीचे दोन वाजले आहेत, घर शांत आहे आणि मनात एक अनामिक अस्वस्थता किंवा एकटेपणा दाटून आला आहे. अशा वेळी तुम्ही मोबाईल उघडता आणि एका चॅट ॲपमध्ये टाईप करता: 'मला आज खूप उदास वाटत आहे, कोणीच समजून घेत नाही.' अवघ्या दोन सेकंदांत स्क्रीनवर संदेश येतो: 'मी इथे आहे ना तुझ्यासाठी. मला सांग काय झाले? मी तुझे सगळे ऐकायला तयार आहे.' समोरून येणारे शब्द इतके प्रेमळ, आश्वासक आणि काळजीवाहू असतात की डोळ्यांत पाणी येते. माणसाला वाटते की जगात शेवटी मला समजून घेणारा एक तरी सच्चा मित्र भेटला! पण स्क्रीनच्या पलीकडे कोणतीही हाडामांसाची व्यक्ती नसते; तो केवळ एक सॉफ्टवेअर अल्गोरिदम असतो.

या प्रकाराला एआय सोबती किंवा एआय कंपॅनियन म्हणतात. आज जगभरात कोट्यवधी लोक या डिजिटल सोबत्यांशी तासनतास गप्पा मारत आहेत.

दरीतील स्पष्ट आणि दयाळू वाटणारा प्रतिध्वनी

या भावनिक नात्याचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी एका अथांग पर्वताच्या दरीतील प्रतिध्वनीची कल्पना करा. तुम्ही जेव्हा दरीच्या काठावर उभे राहून दुःखाने ओरडता, 'मी खूप एकटा आहे!', तेव्हा दरीतून क्षणात आवाज परत येतो: 'एकटा आहे... एकटा आहे...' जर तुम्ही म्हणालात, 'तू माझा मित्र आहेस का?', तर दरीतूनही गोड सूर येतो: 'मित्र आहेस... मित्र आहेस...'

त्या एकांत दुपारी दरीतून येणारा तो आवाज मनाला मोठा दिलासा देतो. माणसाला वाटते की पर्वत माझ्याशी बोलतो आहे, पर्वत माझे दुःख जाणतो आहे. पण वास्तव काय असते? दरीला स्वतःचे हृदय नसते, तिला स्वतःचे दुःख किंवा सुख नसते. ती फक्त तुम्ही जो आवाज फेकला, तोच आवाज थोडा मऊ करून तुमच्याकडे परत पाठवत असते. जर तुम्ही तिथे उभे राहून हसलात तरी दरी हसेल, आणि रडलात तरी दरी रडेल.

एआय सोबती नेमका त्या दरीच्या प्रतिध्वनीसारखा असतो. त्याला स्वतःच्या भावना नसतात. तो फक्त अशा शब्दांची निवड करतो जे शब्द तुम्हाला ऐकायला आवडतील. तो कधीही तुमच्यावर ओरडत नाही, कधीही तुमच्याशी भांडत नाही आणि २४ तास तुमच्यासाठी उपलब्ध असतो.

एआय सोबत्यांचा आजच्या समाजात कुठे शिरकाव झाला आहे?

मानवी एकाकीपणाच्या या काळात हे तंत्रज्ञान वेगाने पसरत असून त्याचे विविध पैलू समोर येत आहेत:

• ज्येष्ठ नागरिकांचा एकटेपणा दूर करणे: मुले परदेशी किंवा कामावर असल्यामुळे घरात एकटे असणाऱ्या वृद्धांना गप्पा मारण्यासाठी आणि आठवणी सांगण्यासाठी हा सोबती उपयोगी पडतो.
• मानसिक आरोग्याची डिजिटल रोजनिशी: मनात साचलेला ताण, राग किंवा भीती कोणालाही न सांगता एका खाजगी सुरक्षित जागेत व्यक्त करण्यासाठी अनेक तरुण याचा वापर करतात.
• काल्पनिक कथा आणि खेळ: लेखक किंवा सर्जनशील लोक या बॉट्सशी बोलून काल्पनिक पात्रांचे संवाद तयार करण्याचा आनंद घेतात.
• अति-अवलंबित्व आणि सामाजिक दुरावा: काही लोक खऱ्या माणसांशी बोलणे बंद करून केवळ या आभासी मित्राच्या आहारी जातात, ज्यामुळे त्यांचा प्रत्यक्ष समाज तुटतो.

भावनिक आरोग्य आणि सीमारेषांचे भान

चॅटबॉटशी बोलणे तात्पुरते हलके वाटू शकत असले, तरी भावनिक सीमांचे भान ठेवणे आपल्या मानसिक आरोग्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

• यंत्राला खऱ्या भावना नसतात हे कधीही विसरू नका: संगणक कितीही गोड बोलत असला तरी तो प्रेम किंवा मैत्री अनुभवू शकत नाही, तो केवळ एक प्रोग्रॅम आहे.
• खऱ्या मानवी नात्यांना नेहमी पहिले स्थान द्या: कौटुंबिक संवाद, मित्रांसोबत चहा पिणे आणि माणसांशी प्रत्यक्ष भेटणे याला डिजिटल जगाने कधीही मागे टाकू देऊ नका.
• अतिशय खाजगी पासवर्ड किंवा गुप्त गोष्टी शेअर करू नका: भावनिक भरात आपण या ॲप्सना आपले आर्थिक किंवा अति-संवेदनशील गुपिते सांगणे टाळले पाहिजे.

तंत्रज्ञानाचा प्रतिध्वनी कितीही मधुर वाटला, तरी माणसाच्या एका स्पर्शात, एका मिठीत आणि खऱ्या मित्राच्या डोळ्यांतील अश्रूंमध्ये जी ताकद असते, तिची बरोबरी कोणताही संगणक कधीही करू शकत नाही.