ग्रीफबॉट्स आणि एआय: मृत व्यक्तींचा आवाज आणि आभासी संवादाचे धोके व वास्तव

मृत्यूनंतरही सुरू राहणारा कृत्रिम संवाद

घरातील आई, वडील किंवा जोडीदाराचे अचानक निधन होते तेव्हा मागे उरणारी पोकळी माणसाला असह्य होते. जुन्या आठवणी, फोटो आणि फोनमधील व्हॉइस मेसेज पुन्हा पुन्हा ऐकून मन सांत्वन शोधत असते. अशा अत्यंत नाजूक क्षणी काही तंत्रज्ञान कंपन्या एक नवीन आमिष दाखवत आहेत: 'तुमच्या गेलेल्या आप्तांशी पुन्हा गप्पा मारा!' मृतांच्या जुन्या चॅट्स आणि ऑडिओवरून व्यक्तीसारखा संवाद साधणारा जिवंत डिजिटल अवतार (कॉन्व्हर्सेशनल अवतार किंवा ग्रीफबॉट्स) तयार केला जातो. फोनवर आईचा तोच ओळखीचा आवाज येतो आणि ती विचारते, 'बाळा, जेवलास का?'

हे ऐकून पहिल्या क्षणी डोळ्यांत पाणी येते आणि मन सुखावल्यासारखे वाटते. परंतु मानसशास्त्रज्ञांच्या मते, हे तंत्रज्ञान मृत्यूनंतर निर्माण होणारे संगणकीय मॉडेल (पोस्टह्युमस एआय) माणसाच्या मनावर अत्यंत खोल आणि विपरीत परिणाम करू शकते. संगणक मृतांना जिवंत करत नाही, तर केवळ एका मृत आठवणीवर डिजिटल मुखवटा चढवून सांख्यिकीय वाक्ये तयार करतो.

आठवणींची संगीत पेटी आणि पडद्यामागची लाकडी बाहुली

या तंत्रज्ञानाचा मनावर होणारा परिणाम समजण्यासाठी एका जुन्या संगीत पेटीची कल्पना करा. एका मुलीची आजी वारल्यानंतर तिला आजीची लाकडी संगीत पेटी मिळते. ती पेटी उघडताच आजीचे आवडते गोड गाणे वाजते. मुलगी ते ऐकते, रडते आणि आजीच्या आठवणींना उजाळा देऊन शांतपणे पेटी बंद करते. हे एक अत्यंत नैसर्गिक आणि निरोगी दुःखनिवारण आहे.

पण विचार करा, त्या मुलीच्या खोलीत एका लाकडी बाहुलीला आजीचे कपडे घालून बसवून ठेवले आणि पडद्यामागे लपलेला माणूस ध्वनी यंत्रावरून आजीच्या आवाजात सतत बोलत राहिला, तर काय होईल? ती मुलगी कधीही त्या खोलीबाहेर पडू शकणार नाही आणि आजी गेली आहे हे सत्य कधीही स्वीकारू शकणार नाही. आजचे ग्रीफबॉट्स नेमके त्या पडद्यामागच्या लाकडी बाहुलीसारखे काम करतात.

व्यक्तीच्या जुन्या संभाषणांवरून व्यक्तिमत्त्वाचा साचा शिकवला जातो (पर्सोना कंडिशनिंग). जुन्या ऑडिओमधून आवाजाची हुबेहूब डिजिटल प्रतिकृती (व्हॉइस क्लोन) बनवली जाते, ज्यामध्ये आवाजातील नैसर्गिक उब, पोत आणि बोलण्याचा हेल (टिंबर आणि कॅडन्स) अचूक पकडला जातो. मानसशास्त्रात दुःखातून बाहेर पडण्यासाठी प्रत्यक्ष वास्तवाला सामोरे जाणे (रिॲलिटी टेस्टिंग) आवश्यक मानले जाते. ग्रीफबॉट्स या प्रक्रियेत अडथळा आणतात, ज्यामुळे दुःखात वर्षानुवर्षे अडकून पडण्याचा मानसिक विकार (प्रोलॉन्गड् ग्रीफ डिसऑर्डर) जडतो. याशिवाय, एआय अनेकदा नसलेली खोटी माहिती किंवा कल्पित आठवणी रचते (कन्फॅब्युलेशन), ज्यामुळे मृत व्यक्तीच्या खऱ्या स्मृतींचा अवमान होतो.

गेलेल्या व्यक्तींचा सन्मान कसा राखावा?

आपल्या प्रियजनांच्या निधनानंतर त्यांच्या डिजिटल आठवणी जपताना खालील गोष्टींचे भान ठेवावे:

• खऱ्या आठवणींचा संग्रह करा: मृतांचे जुने हस्तलिखित पत्र, त्यांनी लावलेली झाडे किंवा त्यांचे मूळ फोटो अल्बम जतन करा; हे खरे आणि निर्दोष असतात.
• डिजिटल अवतारांच्या जाळ्यात अडकू नका: मृतांच्या नावाने बोलणारे कोणतेही एआय बॉट्स वापरणे टाळा; हे मनाला कायमस्वरूपी दुबळे बनवते.
• मागे राहिलेल्या डिजिटल माहितीचा (डिजिटल लेगसी) सन्मान करा: मृतांचे सोशल मीडिया खाती 'मेमोरियलाइज्ड' करा किंवा कुटुंबाच्या संमतीने सुरक्षितपणे बंद करा.
• जीवंत माणसांशी दुःख वाटा: मनातील वेदना मित्र, नातेवाईक किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांशी बोलून मोकळी करा; माणसाला माणसाचाच खरा आधार लागतो.

माणूस शरीराने गेला तरी त्याचे प्रेम आणि संस्कार आपल्या मनात कायम जिवंत राहतात. संगणकाच्या खोट्या आवाजात नव्हे, तर आपल्या प्रामाणिक कृतीत आणि आचरणात त्या व्यक्तीला जिवंत ठेवणे हीच त्या आत्म्याला दिलेली खरी आदरांजली असते.