एआय गुंतवणूक घोटाळे: प्रसिद्ध व्यक्तींचे खोटे व्हिडिओ पैसे कसे लुटतात आणि त्यापासून संरक्षणाचे उपाय

टीव्हीवरील ओळखीचा चेहरा रातोरात श्रीमंत करण्याचे आमिष दाखवतो तेव्हा

YouTube किंवा सोशल मीडिया पाहत असताना टीव्हीवरील प्रसिद्ध वृत्तवाहिनीच्या संगीतासह एक व्हिडिओ सुरू होतो. स्क्रीनवर देशातील सर्वात मोठे उद्योगपती किंवा लोकप्रिय वृत्त निवेदक गंभीर चेहऱ्याने बोलताना दिसतात: 'आम्ही सर्वसामान्य नागरिकांसाठी एक नवीन सरकारी एआय प्रकल्प सुरू केला आहे. यात फक्त पंचवीस हजार रुपये गुंतवा आणि दर आठवड्याला एक लाख रुपयांचा हमखास नफा मिळवा!'

हा व्हिडिओ इतका खरा वाटतो की बातमीचे ग्राफिक्स अस्सल असतात, उद्योगपतीचा आवाज तोच असतो आणि ओठही प्रत्येक शब्दासोबत तंतोतंत हलत असतात. अनेक निवृत्त कर्मचारी, गृहिणी आणि तरुण अशा जाहिरातींवर विश्वास ठेवून आयुष्यभराची पुंजी गमावून बसतात. संगणकाने चेहरे आणि आवाजाची केलेली ही हुबेहूब डिजिटल नक्कल (डीपफेक) आज आर्थिक सायबर गुन्ह्यांचे सर्वात मोठे हत्यार बनली आहे.

पुठ्ठ्याच्या पुतळ्यामागे लपून आवाज काढणाऱ्या नटव्याची गोष्ट

ही चलाखी समजून घेण्यासाठी जत्रेतील एका लबाड माणसाची कल्पना करा. तो गावातील सर्वात प्रामाणिक बँक मॅनेजरच्या मानवी आकाराच्या पुठ्ठ्याच्या चित्रामागे उभा आहे. त्याच्या हातात एक लाऊडस्पीकर आहे आणि तो मॅनेजरच्या आवाजात घोषणा करत आहे.

त्याच वेळी तो एका काठीने त्या चित्राचे तोंड वर-खाली हलवतो. लांबून पाहणाऱ्या लोकांना वाटते की बँक मॅनेजर स्वतः गुप्त सरकारी योजना सांगत आहेत. प्रत्यक्षात मॅनेजर घरी शांतपणे बसलेले असतात आणि त्यांचे नाव वापरून लोकांना लुटले जात असते.

इंटरनेटवर डीपफेक व्हिडिओ हेच काम करतात. गुन्हेगार जुन्या टीव्ही मुलाखतींमधून व्यक्तीचा आवाज आणि हेल शिकून खोटे शब्द उच्चारण्याचे तंत्रज्ञान (व्हॉइस क्लोनिंग) वापरतात. त्यानंतर नवीन ऑडिओनुसार व्हिडिओतील ओठांची हालचाल अचूक बदलली जाते (लिप-सिंक मॉडेलिंग). त्या मान्यवर व्यक्तीने ते शब्द प्रत्यक्षात कधीही उच्चारलेले नसतात.

बनावट बातमीपासून फोनवरील दबावापर्यंतचा सापळा

हा व्हिडिओ केवळ लोकांना जाळ्यात ओढण्यासाठी असतो. व्हिडिओखालील लिंकवर क्लिक केल्यावर प्रसिद्ध वृत्तपत्रासारखी दिसणारी हुबेहूब बनावट वेबसाईट उघडते.

त्या पानावर खोट्या मुलाखती आणि घाईगडबड करणारे टाईमर्स असतात. लोकांनी नाव आणि नंबर टाकताच फोनवरून गोड बोलून पैसे गुंतवण्यास भाग पाडणाऱ्या फसव्या दलालांच्या अड्ड्यावरून (बॉइलर-रूम ट्रॅप) तातडीने फोन येतो. लोकांचे पैसे सुरक्षित सांभाळणाऱ्या स्वतंत्र व कायदेशीर वित्तीय संस्थांकडे (कस्टोडियन संस्था) पैसे न जाता थेट भामट्यांच्या खात्यात जातात. नफ्याचे खोटे आकडे दाखवणारे बनावट गुंतवणुकीचे डॅशबोर्ड (सिम्युलेटेड ट्रेडिंग प्लॅटफॉर्म) पाहून लोक आणखी पैसे भरतात आणि शेवटी कष्टाची पुंजी बुडते.

खोटा व्हिडिओ ओळखण्याच्या चार महत्त्वाच्या खुणा

अशा कोणत्याही जाहिरातीवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी हे तपासा:

• ओठांची विचित्र हालचाल: बोलताना ओठ रबरासारखे ताणले जातात किंवा दातांची ठेवण धूसर दिसते.
• बिनधोक हमखास नफ्याची भाषा: गुंतवणुकीच्या जगात कोणताही धोका नसताना मोठा नफा कधीही शक्य नसतो.
• वेबसाईटवरील बंद लिंक्स: बातमीच्या पानावर इतर बातम्या किंवा लोगोवर क्लिक केल्यास काहीच उघडत नाही.
• लगेच येणारा तगाद्याचा फोन: खरी बँक किंवा कंपनी फॉर्म भरताच एका मिनिटात फोन करून पैसे भरण्यासाठी दबाव आणत नाही.

स्वतःचे पैसे वाचवण्यासाठी सुवर्ण नियम

फसवणुकीपासून दूर राहण्यासाठी हे नियम पाळा:

• सेबीच्या (SEBI) नोंदणीची खात्री करा: भारतातील गुंतवणूकदारांचे रक्षण करणारी केंद्रीय संस्था (सेबी) यांचेकडे कोणतीही कंपनी अधिकृत नोंदणीकृत आहे का ते तपासा.
• सोशल मीडियावरील जाहिरातींवरून पैसे गुंतवू नका: मोठे उद्योगपती किंवा बँका अशा प्रकारे लोकांकडून थेट पैसे मागत नाहीत.
• फसवणूक झाल्यास त्वरित १९३० क्रमांकावर संपर्क करा: चुकून पैसे पाठवले गेल्यास राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाईन १९३० वर पहिल्या दोन तासांत तक्रार केल्यास पैसे थांबवणे शक्य होते.

तंत्रज्ञान कितीही हुबेहूब आवाज काढू शकले तरी खोट्या गोष्टींना खरे करू शकत नाही. थोडी सतर्कता आणि संयम बाळगून तुम्ही तुमचे कष्टाचे पैसे सुरक्षित ठेवू शकता.