शिफारस प्रणाली: तुमच्या फोनच्या स्क्रीनवर काय दिसावे हे कोण ठरवते?

प्रत्येक व्यक्तीच्या मोबाईलची स्क्रीन वेगळी का दिसते?

कधी मित्राच्या मोबाईलमध्ये यूट्यूब किंवा इंस्टाग्राम उघडून पाहिले आहे का? तुम्हाला धक्का बसेल! त्याच्या फोनमध्ये दिसणारे व्हिडिओ, गाणी आणि बातम्या तुमच्या फोनपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या असतात. तुमच्या फोनवर क्रिकेट आणि स्वयंपाकाचे व्हिडिओ येत असतील, तर त्याच्या फोनवर गाड्या आणि कॉमेडी दृश्ये दिसत असतील. एकाच ॲपमध्ये दोन माणसांना दोन पूर्णपणे वेगळी जगणे का दिसतात? कारण स्क्रीनच्या मागे एक अदृश्य क्युरेटर २४ तास बसलेला आहे.

या अदृश्य व्यवस्थेला तंत्रज्ञानात शिफारस प्रणाली किंवा रेकमेंडेशन सिस्टीम म्हणतात. तिचा एकच मुख्य उद्देश असतो: तुम्ही मोबाईल स्क्रीनवरून नजर बाजूला काढू नये आणि जास्तीत जास्त वेळ त्या ॲपमध्ये गुंतून राहावे.

वाचकांची आवड ओळखणारा चतुर पुस्तक विक्रेता

हे समजून घेण्यासाठी रस्त्याच्या कोपऱ्यावरील एका जुन्या, अथांग पुस्तकांच्या दुकानाची कल्पना करा. या दुकानात दोन लाख पुस्तके भरलेली आहेत. जर तुम्ही एकटेच तिथे गेलात तर तुम्हाला कोणते पुस्तक वाचायचे हे शोधायलाच वर्ष निघून जाईल. पण त्या दुकानाचा एक अत्यंत चतुर आणि बोलका मालक आहे. तो काऊंटरवर बसून प्रत्येक ग्राहकाचे निरीक्षण करत असतो.

तुम्ही दुकानात शिरताच तो पाहतो की तुम्ही कोणत्या कपाटाकडे गेलात. तुम्ही ऐतिहासिक कादंबरीचे पान चाळताना दोन मिनिटे थांबलात, पण शेजारचे कवितेचे पुस्तक न उघडताच पुढे निघून गेलात, हे त्याने टिपून घेतले. तुम्ही पुढच्या वेळी दुकानात पाऊल ठेवताच तो हसत पुढे येतो आणि म्हणतो, 'साहेब, आजच शिवकालीन इतिहासावर एक अप्रतिम नवीन पुस्तक आले आहे, हे तुम्हाला नक्की आवडेल.' त्याला तुमची आवड समजली आहे, कारण त्याने तुमच्या वागण्यावर बारीक नजर ठेवली होती.

मोबाईल ॲप्समधील अल्गोरिदम नेमका याच पुस्तक विक्रेत्यासारखा वागतो. तुम्ही कोणत्या पोस्टवर बोट थांबवले, कोणता रील दोनदा पाहिला आणि कोणती बातमी न वाचताच वर सरकवली, या प्रत्येक सेकंदाच्या कृतीची नोंद तो ठेवतो. त्यानंतर तुमच्या आवडीचे खाद्य तुमच्या समोर सतत वाढून ठेवतो.

शिफारस प्रणाली आपल्या रोजच्या आयुष्याला कुठे वळण लावते?

सकाळच्या बातम्यांपासून ते रात्रीच्या मनोरंजनापर्यंत ही प्रणाली आपल्या प्रत्येक निर्णयावर प्रभाव टाकत असते:

• गाणी आणि संगीत ॲप्स: तुम्ही ऐकलेल्या दोन गाण्यांवरून तुमच्या मनस्थितीचा अंदाज बांधून पुढील संपूर्ण प्लेलिस्ट आपोआप लावली जाते.
• ऑनलाइन खरेदी आणि बाजारपेठ: तुम्ही एक मोबाईल फोन पाहिला की लगेच त्याच्या कव्हर, हेडफोन आणि चार्जरच्या शिफारसी तुमच्या समोर दिसू लागतात.
• शॉर्ट व्हिडिओ आणि सोशल मीडिया: तुमच्या आवडीच्या विषयांचे शेकडो छोटे व्हिडिओ एकामागून एक दाखवून तुमचा वेळ कसा निघून जातो हे कळू दिले जात नाही.
• बातम्यांचे पोर्टल आणि सर्च इंजिन: तुम्ही ज्या प्रकारच्या राजकीय किंवा सामाजिक बातम्या आधी वाचल्या आहेत, त्याच मताच्या बातम्या वर दाखवून तुमचे विचार एकाच दिशेने वळवले जातात.

स्क्रीनचा ताबा स्वतःकडे ठेवण्यासाठी काय करावे?

वैयक्तिक शिफारसींमुळे चांगल्या गोष्टी शोधणे सोपे होत असले तरी, आपण एकाच प्रकारच्या विचारांच्या चौकटीत अडकण्याचा मोठा धोका असतो.

• ॲपमधील सर्च आणि वॉच हिस्ट्री वेळोवेळी साफ करा: बहुतेक ॲप्समध्ये इतिहास पुसण्याचा पर्याय असतो; तो वापरल्यास अल्गोरिदमची पकड सैल होते.
• नापसंती दर्शवणाऱ्या बटनांचा जाणीवपूर्वक वापर करा: एखादा निरुपयोगी व्हिडिओ आल्यास 'नॉट इंटरेस्टेड' किंवा 'डोंट रेकमेंड चॅनल' हा पर्याय निवडून अल्गोरिदमला सूचना द्या.
• कधीतरी फोनबाहेर पडून लोकांच्या थेट शिफारसी घ्या: नेहमी स्क्रीनवर अवलंबून न राहता प्रत्यक्ष मित्र, ग्रंथपाल किंवा नातेवाईकांना विचारून नवी पुस्तके आणि गाणी शोधा.

तंत्रज्ञान तुमचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी तयार केले गेले आहे, पण तुमचा अमूल्य वेळ कुठे खर्च करायचा याचा अंतिम निर्णय तुमचाच असावा. स्क्रीनच्या पलीकडे डोकावून पाहिले तरच जगाचे खरे, वैविध्यपूर्ण सौंदर्य अनुभवता येते.