एआय वय अंदाज तंत्रज्ञान: कॅमेरे चेहऱ्यावरून वय कसे ठरवतात?

एखाद्या दुकानात किंवा ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर प्रवेश करताना समोरील कॅमेरा तुमच्या चेहऱ्याकडे पाहतो आणि कोणतेही ओळखपत्र न मागता तुम्ही सज्ञान आहात की नाही हे आपोआप ठरवतो, असा प्रसंग आता अनेक ठिकाणी दिसून येतो. ऑनलाइन गेम्स किंवा सोशल मीडिया ॲप्सवर खाते उघडताना जन्मदाखला देण्याऐवजी कॅमेऱ्यासमोर चेहरा दाखवण्यास सांगितले जाते. हे तंत्रज्ञान कागदपत्रांशिवाय सोयीचे वाटत असले, तरी कोणत्याही अधिकृत नोंदींशिवाय केवळ चेहऱ्यावरून मशीन तुमचे वय नक्की कसे ओळखते, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

वय अंदाज प्रणालीचे तांत्रिक कार्य

कॅमेऱ्याने चेहऱ्याचा फोटो टिपताच कॉम्प्युटर व्हिजनचे अल्गोरिदम कामाला लागतात. यासाठी प्रामुख्याने कन्व्होल्युशनल न्यूरल नेटवर्क (CNN) या डीप लर्निंग मॉडेलचा वापर केला जातो. हे मॉडेल चेहऱ्यावरील डोळे, नाक, ओठ आणि हनुवटी यांचे परस्पर अंतर मोजून एक भौमितिक नकाशा तयार करते. त्यानंतर त्वचेवरील सूक्ष्म सुरकुत्या, पोत, त्वचेचा लवचिकपणा आणि हाडांची रचना यांचे बारकाईने विश्लेषण केले जाते.

या वैशिष्ट्यांची तुलना विविध वयोगटांतील लाखो चेहऱ्यांच्या डेटाबेससोबत केली जाते. येथे एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घेतला पाहिजे: ही प्रणाली व्यक्तीची ओळख पटवणारी फेशियल रेकग्निशन यंत्रणा नाही, तर केवळ चेहऱ्यावरून वयोगटाचा कयास लावणारी प्रणाली आहे. हे मॉडेल तुमची अचूक जन्मतारीख सांगू शकत नाही. उलट, ही व्यक्ती २० ते २५ या वयोगटातील असण्याची शक्यता आहे अशा स्वरूपाचा एक संभाव्य अंदाज अनिश्चिततेच्या मर्यादेसह वर्तवला जातो. थोडक्यात, हा एक सांख्यिकी अंदाज असतो, अधिकृत पुरावा नाही.

तांत्रिक मर्यादा आणि चुकीचे अंदाज

केवळ चेहऱ्यावरून वय ठरवण्याच्या पद्धतीत मोठ्या त्रुटी आढळतात. अमेरिकेच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ स्टँडर्ड्स अँड टेक्नॉलॉजीने (NIST) २०२० मध्ये घेतलेल्या फेस रेकग्निशन व्हेंडर टेस्ट (FRVT) अभ्यासात असे स्पष्ट झाले की, महिला, लहान मुले आणि गडद त्वचेच्या व्यक्तींच्या बाबतीत या मॉडेल्सच्या चुकांचे प्रमाण खूप जास्त असते.

• किशोरावस्थेतील आव्हाने: १६ ते १९ वयोगटातील मुलांच्या चेहऱ्यात वेगाने शारीरिक बदल होत असल्याने, अल्गोरिदम अनेकदा त्यांना सज्ञान समजण्याची किंवा मोठ्या तरुणांना अल्पवयीन ठरवण्याची चूक करते.
• प्रकाश आणि मेकअपचा प्रभाव: खोलीतील अंधुक प्रकाश, कॅमेऱ्याचा कोन, मेकअप आणि दाढी यामुळे चेहऱ्याची मूळ लक्षणे बदलून वयाचा अंदाज चुकू शकतो.
• प्रशिक्षणातील पूर्वग्रह: जर मॉडेलला सर्व वंशांच्या आणि भौगोलिक प्रदेशांच्या चेहऱ्यांचे पुरेसे प्रशिक्षण मिळाले नसेल, तर विशिष्ट समुदायांच्या बाबतीत चुका वाढतात.

अशा त्रुटींमुळे सज्ञान व्यक्तींना हक्काच्या सेवा नाकारल्या जाण्याचा धोका असतो, तर दुसरीकडे अल्पवयीन मुलांना प्रौढांच्या असुरक्षित डिजिटल क्षेत्रात सहज प्रवेश मिळण्याची गंभीर समस्या उद्भवू शकते.

बायोमेट्रिक डेटा, गोपनीयता आणि कायदे

चेहरा हा व्यक्तीचा कायमस्वरूपी बायोमेट्रिक डेटा असतो, जो कधीही बदलता येत नाही. म्हणूनच युरोपियन युनियनच्या जीडीपीआर (GDPR) नियमांतर्गत बायोमेट्रिक माहिती गोळा करण्यासाठी स्पष्ट कायदेशीर आधार आणि वापरकर्त्याची पूर्वसंमती अनिवार्य केली आहे. ब्रिटनच्या माहिती आयुक्त कार्यालयाने (ICO) स्पष्ट निर्देश दिले आहेत की, वय तपासल्यानंतर चेहऱ्याची प्रतिमा सर्व्हरवरून त्वरित नष्ट केली पाहिजे आणि कोणतीही बायोमेट्रिक नोंद साठवून ठेवता कामा नये. तसेच अमेरिकेतील इलिनॉय राज्याचा बीआयपीए (BIPA) कायदाही संमतीशिवाय चेहऱ्याचा डेटा गोळा करण्यास बंदी घालतो.

व्यावसायिक फायद्यासाठी किंवा ग्राहकांच्या नकळत अशा कॅमेऱ्यांचा वापर करणे हे गोपनीयतेचे थेट उल्लंघन आहे. वयाचा अंदाज घेण्याच्या नावाखाली चेहऱ्यांचे छायाचित्रण करून डिजिटल पाळत ठेवणे रोखण्यासाठी कठोर कायदेशीर नियंत्रण गरजेचे आहे.

वापरकर्त्यांनी कोणती काळजी घ्यावी?

जेव्हा एखाद्या सेवेसाठी कॅमेऱ्याद्वारे वय तपासण्याचा पर्याय दिला जातो, तेव्हा वापरकर्त्यांनी पुढील बाबी लक्षात ठेवाव्यात:

• पर्यायी मार्गांचा वापर: शक्य असल्यास कॅमेऱ्यासमोर जाण्याऐवजी अधिकृत ओळखपत्र किंवा बँक कार्डाद्वारे वय सिद्ध करण्याचा पर्याय निवडावा.
• गोपनीयता धोरण तपासणे: वय तपासल्यानंतर फोटो तत्काळ हटवला जातो की नाही, याची कंपनीच्या सेवा शर्तींमध्ये खात्री करावी.
• चुकीच्या निर्णयाविरुद्ध दाद मागणे: जर एआयने चुकीचा अंदाज लावून खाते बंद केले किंवा प्रवेश नाकारला, तर प्रत्यक्ष मानवी अधिकाऱ्याकडून पुनर्तपासणीची मागणी करावी.

लक्षात ठेवा, कोणताही कॅमेरा तुमचा जन्मदाखला वाचू शकत नाही; तो केवळ बाह्य चेहऱ्याचे गणिती आकडेमोड करतो. त्यामुळे या प्रणालींच्या मर्यादा जाणून घेऊन स्वतःच्या डिजिटल हक्कांचे रक्षण करणे हाच सजगतेचा खरा मार्ग आहे.