फेशियल लाइव्हनेस पडताळणी: कॅमेऱ्याला खरे माणूस आणि फोटोतला फरक कसा समजतो?

तुमचा मोबाइल तुम्ही जिवंत आहात हे कसे ओळखतो?

पेन्शनचे जीवन प्रमाणपत्र सादर करताना किंवा मोबाइलवर नवे बँक खाते उघडताना तुम्ही हा अनुभव नक्कीच घेतला असेल. मोबाइलचा कॅमेरा चालू होतो आणि स्क्रीनवर सूचना येते: 'कॅमेऱ्याकडे पाहा, दोनदा डोळे मिचकावा आणि हळूच मान डावीकडे वळवा'. घरात शांत बसलेले असताना अशा प्रकारे चेहऱ्याचे हावभाव करणे थोडे विचित्र वाटू शकते. पण ही साधी वाटणारी कृती तुमच्या सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाची असते. कॅमेरा केवळ तुम्ही कोण आहात हे तपासत नाही, तर तिथे खरेखुरे माणूस प्रत्यक्ष हजर आहे का हे खात्रीपूर्वक पाहतो.

संगणक सुरक्षेच्या भाषेत याला 'फेशियल लाइव्हनेस पडताळणी' म्हणजेच चेहऱ्याची प्रत्यक्ष उपस्थिती व जिवंतपणा तपासणे म्हणतात. जुन्या पद्धतीचा साधा कॅमेरा फक्त फोटोची जुळणी करायचा. जर एखाद्या चोराने तुमचा सोशल मीडियावरील चांगला फोटो काढून कॅमेऱ्यासमोर धरला, तर तो साधा कॅमेरा फसण्याची शक्यता असायची. लाइव्हनेस पडताळणी नेमकी हीच चोरी रोखण्यासाठी काम करते. स्क्रीनसमोर केवळ कागद नसून एक श्वास घेणारा खरा माणूस उभा आहे, हे सिद्ध करणे हे तिचे काम असते.

हातात बॅटरी घेतलेल्या गावच्या हुशार पहारेकऱ्याची गोष्ट

कल्पना करा, गावातील एका महत्त्वाच्या पतपेढीच्या दारावर एक अनुभवी आणि हुशार पहारेकरी उभा आहे. रात्रीच्या वेळी एक व्यक्ती प्रवेशद्वारावर येते. पण त्या पहारेकऱ्याला संशय येतो की समोर आलेला माणूस खरा पाहुणा आहे की एखाद्याने त्याचा हुबेहूब पुतळा किंवा मोठा फोटो पुढे केला आहे. पहारेकरी केवळ लांबून चेहऱ्याकडे बघून लगेच दरवाजा उघडत नाही.

तो हातातली छोटी बॅटरी थोडी तिरकी धरून त्या व्यक्तीच्या चेहऱ्यावर उजेड पाडतो. जर समोर सपाट कागद किंवा पोस्टर असेल, तर त्यावरचा प्रकाश अगदी सपाट आणि चमकणारा दिसतो, आणि त्याच्या कडांवर कागदाची बारीक सावली उमटते. याउलट, खरा माणूस समोर असेल, तर त्याच्या गालांवर आणि नाकावर प्रकाशाचा नैसर्गिक उतार दिसतो, डोळे मिचकावल्यावर ओलेपण चमकते आणि त्वचेवर एक उबदारपणा जाणवतो. पहारेकरी त्याला 'जरा मान फिरवा' असे म्हणतो; मान वळताच खऱ्या चेहऱ्याची त्रिमितीय (३D) रचना स्पष्ट दिसते आणि बनावट पोस्टर लगेच उघडे पडते.

आपल्या फोनमधील सॉफ्टवेअर अगदी त्या हुशार पहारेकऱ्यासारखेच काम करते. कॅमेरा सेकंदाला अनेक फोटो घेतो आणि चेहऱ्यावर प्रकाश कसा पसरतो, पापण्यांची हालचाल कशी होते आणि मान फिरवताना नाकाची सावली कशी बदलते हे मोजतो. जर त्याला मोबाइल स्क्रीनची अवाजवी निळसर चमक, कागदाची धार किंवा रबरी मुखवट्याची (सिलिकॉन मास्क) स्तब्धता दिसली, तर प्रणाली त्याच क्षणी प्रक्रिया थांबवते आणि फसवणूक उघडकीस आणते.

दैनंदिन जीवनात ही तपासणी कुठे उपयोगी पडते?

आपल्या नकळत ही अदृश्य सुरक्षा यंत्रणा महाराष्ट्रातील सामान्य नागरिकांच्या अनेक महत्त्वाच्या कामांमध्ये मदत करत असते:

• ज्येष्ठ नागरिकांचे जीवन प्रमाणपत्र (Jeevan Pramaan): निवृत्तीवेतन धारकांना दरवर्षी बँकेच्या लांबलचक रांगेत उभे न राहता घरबसल्या मोबाइलवरून जीवन प्रमाणपत्र सादर करता येते, जिथे कॅमेरा केवळ चेहऱ्याच्या जिवंतपणाची खात्री करून पेन्शन सुरू ठेवतो.
• नवीन बँकेचे खाते आणि ऑनलाइन ओळख (यूपीआय केवायसी): घरात बसून ऑनलाइन बचत खाते सुरू करताना किंवा डिजिटल कर्ज घेताना तुमचा फोटो वापरून कोणी इतर व्यक्ती व्यवहार करत नाही ना, हे पाहण्यासाठी ही चाचणी अनिवार्य असते.
• सिम कार्ड आणि रेशन कार्ड डिजिटल पडताळणी (ई-केवायसी): नवीन मोबाइल सिम कार्ड घेताना ग्राहकाचा थेट कॅमेऱ्यासमोर पडताळणी फोटो घेतला जातो, ज्यामुळे जुन्या कागदपत्रांच्या आधारे बनावट सिम जारी होण्यास आळा बसतो.
• कार्यालयातील उपस्थिती पडताळणी (बायोमेट्रिक हजेरी): अनेक कार्यालयांमध्ये कार्ड पंच करण्याऐवजी चेहऱ्याची हजेरी लावली जाते, जिथे सहकारी कर्मचाऱ्याचा केवळ फोटो दाखवून खोटी हजेरी लावणे अशक्य होते.

पडताळणी सहज पूर्ण होण्यासाठी काय काळजी घ्यावी?

ही यंत्रणा तुमच्या संरक्षणासाठी असली, तरी अपुऱ्या प्रकाशामुळे किंवा चुकीच्या पद्धतीमुळे कधीकधी कॅमेरा चेहरा ओळखण्यास नकार देऊ शकतो. यासाठी काही सोप्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्या:

• चेहऱ्यावर समोरून पुरेसा आणि स्वच्छ प्रकाश ठेवा: पाठीमागून येणारा तीव्र प्रकाश चेहऱ्यावर काळा अंधार पाडतो, ज्यामुळे कॅमेऱ्याला त्वचेची रचना दिसत नाही. खिडकीकडे किंवा दिव्याकडे तोंड करून बसावे.
• चष्मा, रुमाल किंवा टोपी बाजूला ठेवा: चेहऱ्यावर खोल सावली पाडणाऱ्या मोठ्या टोप्या, रंगीत गॉगल किंवा रुमाल यामुळे प्रणाली गोंधळात पडते. चाचणी पूर्ण होईपर्यंत तीस सेकंद या गोष्टी बाजूला ठेवाव्यात.
• अनोळखी मेसेजवरील कॅमेरा लिंक उघडू नका: खरी पडताळणी केवळ तुम्ही स्वतः उघडलेल्या अधिकृत बँक किंवा सरकारी ॲपमध्येच होते. व्हॉट्सॲपवर आलेल्या अनोळखी लिंकवर जाऊन कधीही कॅमेऱ्यासमोर डोळे मिचकावू नका.

पुढच्या वेळी जेव्हा एखादा सरकारी अर्ज किंवा बँक ॲप तुम्हाला कॅमेऱ्यासमोर मान फिरवायला सांगेल, तेव्हा समजून घ्या की डिजिटल जगात तुमची संपत्ती आणि ओळख सुरक्षित ठेवण्यासाठी ही एक साधी आणि महत्त्वाची सुरक्षा आहे. तंत्रज्ञानाचा हा पडदा समजला की भीती वाटत नाही आणि आपण निर्धास्तपणे काम करू शकतो.