ज्येष्ठांच्या देखभालीसाठी एआय｜व्हॉइस असिस्टंट आणि सेन्सर्सद्वारे घरातील सुरक्षितता

दुसऱ्या शहरात नोकरीनिमित्त राहणाऱ्या मुलांसाठी गावी किंवा स्वतःच्या घरात एकट्या राहणाऱ्या आई-वडिलांच्या आरोग्याची चिंता सतत सतावत असते. वेळच्या वेळी रक्तदाब आणि मधुमेहाची औषधे घेणे आठवावे, तसेच एकटेपणा जाणवू नये म्हणून अनेक कुटुंबे घरात स्मार्ट स्पीकर किंवा एआय टॅबलेट बसवतात. थरथरणाऱ्या हातांनी किंवा कमी दृष्टीमुळे छोट्या अक्षरांच्या स्क्रीनवर टाईप करणे ज्येष्ठांसाठी कठीण असते. अशा वेळी साध्या आवाजातील संवादाने मुलांना व्हिडिओ कॉल लावणे, जुनी गाणी ऐकणे किंवा हवामानाची माहिती घेणे यामुळे ज्येष्ठ व्यक्तींना मोठा आधार वाटतो. मात्र, हे तंत्रज्ञान घरात येताना खासगी आयुष्यातील गोपनीयता, आरोग्यविषयक डेटा आणि यंत्रांवरील अवाजवी अवलंबित्व याबद्दल अनेक प्रश्नही उपस्थित होतात.

व्हॉइस असिस्टंट आणि दिनक्रमाची आखणी

ज्येष्ठांसाठीचे एआय तंत्रज्ञान प्रामुख्याने नॅचरल लँग्वेज प्रोसेसिंग आणि स्पीच रेकग्निशनच्या आधारे काम करते. ॲमेझॉन अलेक्सा किंवा गुगल असिस्टंट सारखी उपकरणे व्यक्तीचा बोलण्याचा लहेजा आणि रोजच्या सवयी समजून घेतात. डिजिटल कॅलेंडरशी जोडलेली ही प्रणाली दुपारच्या जेवणानंतर कोणती गोळी घ्यायची किंवा डॉक्टरांची पुढची अपॉइंटमेंट कधी आहे याची आठवण स्वतःहून आवाजाद्वारे करून देते. खोलीतील दिवे सुरू करणे किंवा पंख्याचा वेग बदलणे यासाठी केवळ बोलून आदेश देणे पुरेसे ठरते. तथापि, घरातील टीव्हीचा आवाज किंवा आजारपणामुळे अस्पष्ट झालेले बोलणे यामुळे प्रणाली अनेकदा चुकीचा अर्थ काढू शकते.

कॅमेऱ्यांशिवाय रडार सेन्सर्स आणि पडण्याची ओळख

ज्येष्ठांचा आत्मसन्मान आणि खासगीपणा जपण्यासाठी शयनकक्ष किंवा बाथरुममध्ये कॅमेरे लावणे नेहमीच टाळले पाहिजे. त्याऐवजी भिंतींवर लहान मायक्रो-रडार, मोशन सेन्सर्स आणि औषधांच्या कपाटावर चुंबकीय स्विचेस बसवले जातात. हे ॲम्बियंट सेन्सर्स घरातील नेहमीच्या हालचालींचे वेळापत्रक समजून घेतात. उदाहरणार्थ, सकाळी ठराविक वेळेत औषधांचे कपाट उघडले नाही किंवा रात्रीच्या वेळी बाथरुममध्ये गेलेली व्यक्ती अर्ध्या तासाहून अधिक वेळ बाहेर आली नाही, तर सिस्टीममधील विसंगती लगेच लक्षात येते.

एखाद्या व्यक्तीचा तोल जाऊन अचानक पडणे आणि त्यानंतर हालचाल थांबणे रडार लहरींद्वारे तात्काळ नोंदवले जाते. अशा वेळी स्मार्ट स्पीकर प्रथम हळू आवाजात विचारपूस करतो. काही सेकंदात आतून कोणताही प्रतिसाद न आल्यास, दूर राहणाऱ्या मुलांच्या किंवा काळजीवाहू व्यक्तींच्या मोबाईलवर धोक्याचा तातडीचा संदेश पाठवला जातो.

एमआयटी अभ्यास आणि भावनिक अवलंबित्व

अमेरिकेतील एमआयटी एजलॅब आणि एएआरपी यांनी केलेल्या संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, घरात एकटे राहणाऱ्या वृद्धांमध्ये संवाद साधणाऱ्या एआयमुळे एकटेपणाची भावना लक्षणीयरीत्या कमी होते. यंत्राशी बोलल्याने घरात कोणीतरी सोबत असल्याचा आभास निर्माण होतो. परंतु संशोधक असा इशाराही देतात की, या कृत्रिम सहवासामुळे व्यक्तींमध्ये यंत्रांवर अवाजवी भावनिक अवलंबित्व वाढू शकते. डिजिटल आवाजाशी बोलणे हे कुटुंबातील प्रत्यक्ष मानवी संवादाचा पर्याय ठरू नये. याशिवाय, अमेरिकेच्या एफडीएने स्पष्ट केल्यानुसार, ग्राहकोपयोगी स्मार्ट स्पीकर्स ही वैद्यकीय उपकरणे (SaMD) नव्हेत. हृदयविकाराचा झटका किंवा अंतर्गत आजारांचे अचूक निदान करणे किंवा थेट उपचार करणे या उपकरणांच्या क्षमतेबाहेरचे आहे.

आरोग्य माहितीचे संरक्षण आणि आर्थिक फसवणुकीचा धोका

घरातील स्मार्ट सेन्सर्स ज्येष्ठांच्या दैनंदिन सवयी, झोपेच्या वेळा आणि आरोग्यविषयक तपशील गोळा करून क्लाउड सर्व्हरवर पाठवतात. कडक डेटा गोपनीयता नियमांचे पालन न झाल्यास हा संवेदनशील डेटा चोरीला जाण्याची भीती असते. याव्यतिरिक्त, व्हॉइस क्लोनिंग तंत्रज्ञानाचा वापर करून मुलांच्या आवाजाची हुबेहूब नक्कल करत वृद्धांना आर्थिक फसवणुकीचे बळी बनवण्याच्या घटना वाढत आहेत. आवाजाच्या सहाय्याने घराचे मुख्य कुलूप उघडणे किंवा थेट बँक व्यवहार करणे यासारख्या परवानग्या देणे अत्यंत धोकादायक ठरू शकते.

कुटुंबीयांनी घ्यावयाची महत्त्वाची काळजी

आई-वडिलांच्या स्वातंत्र्याला धक्का न लावता तंत्रज्ञानाचा सुरक्षित उपयोग करण्यासाठी पुढील बाबींचे पालन करावे:

• कॅमेऱ्यांऐवजी रडार सेन्सर्सची निवड: बेडरूम आणि बाथरुममध्ये चित्रीकरण करणारे कॅमेरे न बसवता केवळ लहरींवर चालणारे सेन्सर्स वापरावेत.
• व्हॉइस खरेदी सुविधा बंद ठेवणे: आवाजाद्वारे होणारे परस्पर ऑनलाइन व्यवहार आणि खरेदी उपकरणाच्या सेटिंग्जमध्ये जाऊन पूर्णपणे बंद कराव्यात.
• विश्वासू शेजाऱ्यांचा संपर्क जोडणे: दूरवरून मदत पोहोचण्यापूर्वी आपत्कालीन प्रसंगी तातडीने धावून जाऊ शकणाऱ्या शेजाऱ्यांचे फोन क्रमांक सिस्टीमशी जोडावेत.
• प्रणालीची नियमित चाचणी घेणे: सेन्सर्स आणि धोक्याचे संदेश वेळेवर पोहोचतात की नाही हे दर महिन्याला तपासून खात्री करून घ्यावी.
• नियमित भेटीगाठी आणि संवाद: घरात स्मार्ट यंत्रणा बसवली म्हणून निर्धास्त न राहता दररोज फोनवर संवाद साधावा आणि वारंवार प्रत्यक्ष भेट द्यावी.

एआय तंत्रज्ञान हे ज्येष्ठांच्या संरक्षणासाठी एक शांत आणि उपयुक्त पहारेकरी ठरू शकते. मात्र, रक्ताच्या नात्यांमधील जिव्हाळा, मायेचा स्पर्श आणि प्रत्यक्ष आदर यांची जागा जगातील कोणतीही डिजिटल यंत्रणा घेऊ शकत नाही.