वाचनासाठी 3 मिनिटे
डीपफेक डिटेक्शन: संगणकीय फॉरेन्सिक प्रणाली बनावट व्हिडिओ कसा ओळखते?
३० सेकंदांत अर्थ
डीपफेक ओळखणे म्हणजे चेहऱ्यावरील सूक्ष्म रक्तप्रवाह, डोळ्यांमधील प्रकाशाचे परावर्तन आणि फ्रिक्वेन्सीमधील त्रुटी तपासून व्हिडिओ एआयने बनवला आहे की नाही हे शोधून काढण्याची वैज्ञानिक पद्धत.
डोळ्यांना न दिसणाऱ्या सूक्ष्म खुणांचा डिजिटल शोध
एखाद्या नेत्याचे वादग्रस्त विधान असो किंवा प्रसिद्ध अभिनेत्याने केलेल्या गुंतवणुकीची जाहिरात असो, कोणताही संशयास्पद व्हिडिओ YouTube किंवा Instagram वर व्हायरल झाला की लोकांच्या मनात एकच प्रश्न येतो: हा व्हिडिओ खरा आहे की एआयने बनवलेला बनावट? प्रत्येकाला वाटते की असा एखादा 'सत्याचा शोध घेणारा' सोपा ॲप असावा ज्यामध्ये व्हिडिओ टाकताच तो खरा की खोटा हे लगेच कळावे. पण प्रत्यक्षात बनावट व्हिडिओ आणि आवाज शोधणाऱ्या फॉरेन्सिक प्रणालीचे (डीपफेक डिटेक्टर) काम अत्यंत गुंतागुंतीचे डिजिटल फॉरेन्सिक विज्ञान आहे.
जुनी चित्रे तपासणारा पारखी आणि अतिनील (यूव्ही) दिवा
हे तंत्रज्ञान कसे काम करते हे समजण्यासाठी एखाद्या वस्तुसंग्रहालयातील तज्ज्ञाची कल्पना करा. त्याच्यासमोर तीनशे वर्षे जुने तैलचित्र तपासणीसाठी ठेवले आहे. सामान्य माणूस चित्रातील रंग आणि कलाकाराची शैली पाहून ते खरे मानतो. पण खरा पारखी दुर्बिणीतून सुकलेल्या रंगांमधील बारीक भेगा तपासतो आणि अंधाऱ्या खोलीत नेऊन त्यावर अतिनील (अल्ट्राव्हायोलेट) दिवा टाकतो.
जर ते चित्र आधुनिक काळात बनवलेले बनावट असेल, तर त्यातील रासायनिक रंग अतिनील प्रकाशात चमकदार जांभळ्या रंगाने चकाकतात. प्राचीन काळातील नैसर्गिक रंगांमध्ये अशी चकाकी कधीच नसते. नक्कल करणाऱ्याने कलाकाराच्या हाताची शैली कितीही हुबेहूब उतरवली असली तरी रसायनांचे मूळ भौतिक गुणधर्म लपवता येत नाहीत.
डीपफेक ओळखणारे सॉफ्टवेअर अगदी या पारख्यासारखेच काम करते. ते व्हिडिओ दिसायला किती चांगला आहे हे पाहत नाही, तर एआय मॉडेल्सना बनवणे अशक्य असणाऱ्या सूक्ष्म जैविक हालचाली आणि संगणकीय त्रुटी शोधून काढते. कॅमेऱ्याद्वारे चेहऱ्याच्या त्वचेतील सूक्ष्म रक्तप्रवाह मोजण्याचे तंत्रज्ञान (रिमोट फोटोप्लेथिस्मोग्राफी किंवा rPPG) वापरून डिटेक्टर माणसाच्या हृदयाचे ठोके मोजतो. एआयने तयार केलेल्या खोट्या चेहऱ्याखाली रक्तवाहिन्या नसल्यामुळे तिथे ठोके शून्य आढळतात.
दुसरा महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे डोळ्यांच्या बाहुल्यांवर पडणाऱ्या प्रकाशाचे नैसर्गिक परावर्तन (कॉर्नियल रिफ्लेक्शन्स). खऱ्या कॅमेऱ्यासमोर बसलेल्या व्यक्तीच्या दोन्ही डोळ्यांमध्ये प्रकाशाचे प्रतिबिंब अगदी एकाच कोनात दिसते. एआय मात्र दोन्ही डोळे स्वतंत्रपणे जोडत असल्याने उजव्या डोळ्यात चौकोनी खिडकी आणि डाव्या डोळ्यात गोल दिवा दिसू शकतो! याशिवाय व्हिडिओच्या कडांमध्ये होणारी सूक्ष्म थरथर (टेंपोरल बाउंड्री जिटर) आणि फ्रिक्वेन्सीमधील गणितीय त्रुटी (फ्रिक्वेन्सी डोमेन आर्टिफॅक्ट्स) तपासून संगणक खोटेपणा उघड करतो.
डिटेक्टरच्या मर्यादा आणि सोशल मीडियाचे अडथळे
गुन्हेगार आणि सुरक्षा यांमधील सतत चालणाऱ्या स्पर्धेमुळे (ॲडव्हर्सरियल आर्म्स रेस) हे तंत्रज्ञान १०० टक्के परिपूर्ण नसते. व्हॉट्सॲपवरील कॉम्प्रेशनमुळे बारीक पिक्सेल पुसले जातात, ज्यामुळे खऱ्या व्हिडिओला चुकून बनावट ठरवण्याची चूक (फॉल्स पॉझिटिव्ह) किंवा चलाख बनावट व्हिडिओला खरा समजून मोकळे होण्याची चूक (फॉल्स नेगेटिव्ह) डिटेक्टरकडून होऊ शकते.
स्वतःच्या पातळीवर सत्य कसे पडताळावे?
केवळ सॉफ्टवेअरवर अवलंबून न राहता सामान्य नागरिकांनी खालील पडताळणी पद्धती वापराव्यात:
- गुगल रिव्हर्स इमेज सर्च वापरा: व्हिडिओतील संशयास्पद फ्रेमचा स्क्रीनशॉट काढून तो गुगल इमेजेसवर शोधा; मूळ जुना व्हिडिओ लगेच सापडतो.
- अधिकृत वृत्तसंकेतस्थळे तपासा: धक्कादायक विधानाची बातमी नामांकित वर्तमानपत्रे किंवा वृत्तवाहिन्यांवर प्रसिद्ध झाली आहे का याची खात्री करा.
- भावनिक चिथावणी ओळखा: ज्या व्हिडिओमुळे मनात तीव्र राग, भीती किंवा पैशांचा लोभ निर्माण होतो, तो बहुतांश वेळा खोटा असतो.
बनावट गोष्टी तयार करणे आणि त्यांना ओळखणे यामधील ही स्पर्धा अशीच पुढे चालू राहणार आहे. तंत्रज्ञानाची मदत घेत असतानाच मानवी बुद्धी, संयम आणि चौकस दृष्टी ठेवून आपण खोट्या माहितीच्या जाळ्यात अडकण्यापासून स्वतःचा बचाव करू शकतो.