मुले आणि एआय तंत्रज्ञान｜स्मार्ट खेळणी आणि चॅटबॉट्सचा बालमनावर होणारा परिणाम

सात वर्षांचा एक लहान मुलगा टेबलवर टॅब्लेट घेऊन बसला आहे आणि गृहपाठातील कठीण गणिताचे उत्तर शोधण्यासाठी एआय चॅटबॉटकडे प्रश्न विचारतो. अवघ्या एका सेकंदात स्क्रीनवर संपूर्ण पायऱ्यांसह अचूक उत्तर उमटते. काही वेळाने तो आपल्या आईकडे विज्ञानातील एका शंकेचे उत्तर विचारण्यासाठी जातो. आई कामात व्यस्त असल्यामुळे क्षणभर थांबते आणि त्याला स्वतः प्रयत्न करण्यास सांगते. आईकडून लगेच उत्तर न मिळाल्यामुळे मुलगा चिडचिड करू लागतो आणि पालक खूप वेळ लावतात अशी तक्रार करतो. स्क्रीनवरील झटपट प्रतिसादांची सवय लहान मुलांच्या वर्तनावर आणि विचारसरणीवर कसा परिणाम करते, याचे हे दैनंदिन घरातील बोलके उदाहरण आहे.

त्वरित प्रतिसादांची सवय आणि बालमनावरील परिणाम

संवाद साधणारी एआय प्रणाली मोठ्या भाषा मॉडेल्सवर कार्य करते. मुलांनी विचारलेले साधे शब्द आणि प्रश्न अल्गोरिदम तात्काळ विश्लेषित करतो आणि संभाव्य शब्दांची जुळवाजुळव करून क्षणात उत्तर तयार करतो. या प्रक्रियेत यंत्र कधीही थकत नाही, कधीही चिडत नाही आणि कसलाही विलंब न लावता विनम्र भाषेत प्रतिसाद देते. परिणामी मुलांसमोर अशा एका आभासी जगाची निर्मिती होते जिथे कोणतीही गोष्ट मिळवण्यासाठी वाट पाहावी लागत नाही.

लहान मुलांच्या मेंदूचा विकास हा स्वतःहून केलेल्या प्रयत्नांमधून, चुकांमधून आणि चिकाटीतून होत असतो. एखादी समस्या सोडवण्यासाठी लागणारा वेळ आणि संयम यामुळे मुलांमध्ये विचार करण्याची स्वतंत्र क्षमता निर्माण होते. मेंदूतील नैसर्गिक बक्षीस प्रणाली त्वरित मिळणाऱ्या समाधानाला लवकर स्वीकारते. जेव्हा प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर विनासायास एका सेकंदात मिळू लागते, तेव्हा कठीण विषयांवर विचार करण्याचे कष्ट घेण्याची मुलांची तयारी कमी होते. ही सवय हळूहळू अभ्यासातील चिकाटीवर नकारात्मक परिणाम करू शकते.

संशोधनातील निष्कर्ष आणि मुलांसमोरील आव्हाने

मुलांच्या एआय वापराबाबत जगभरातील तज्ज्ञांनी अनेक गंभीर निरीक्षणे नोंदवली आहेत:

• युनिसेफ (UNICEF) मार्गदर्शक तत्त्वे: २०२१ मधील युनिसेफच्या धोरणानुसार मुलांसाठीच्या तंत्रज्ञानाने व्यावसायिक नफ्यापेक्षा किंवा वापरकर्त्याला खिळवून ठेवण्यापेक्षा मुलांचे मानसिक स्वास्थ्य आणि सर्वांगीण विकास यांना सर्वोच्च प्राधान्य दिले पाहिजे.
• अॅलन ट्युरिंग इन्स्टिट्यूटचा इशारा: ब्रिटनमधील अॅलन ट्युरिंग इन्स्टिट्यूटने २०२३ च्या अभ्यासात नमूद केले आहे की शालेय अभ्यासासाठी एआयवर अतिअवलंबून राहिल्याने मुलांमध्ये बौद्धिक परावलंबित्व निर्माण होते आणि स्वतः विचार करण्याची सवय मंदावते.
• कॉमन सेन्स मीडिया सर्वेक्षण: २०२३ मधील आकडेवारीनुसार ८ ते १२ वयोगटातील सुमारे ३४ टक्के मुले गृहपाठासाठी आधीच चॅटबॉट्सचा वापर करत आहेत.
• घरातील गोपनीयता आणि माहितीचे संकलन: अमेरिकेतील कोप्पा (COPPA) नियमाप्रमाणे १३ वर्षांखालील मुलांचा डेटा पालकांच्या संमतीशिवाय गोळा करण्यास बंदी आहे. तरीही अनेक स्मार्ट खेळणी मुलांचे आवाज रेकॉर्ड करून क्लाउडवर पाठवण्याचा धोका असतो.

तंत्रज्ञानाची उपयुक्तता आणि मानवी मूल्यांमधील फरक

नवे शब्द शिकण्यासाठी, विज्ञानातील संकल्पना सोप्या भाषेत समजण्यासाठी किंवा वाचनाचा सराव करण्यासाठी एआय नक्कीच उपयुक्त ठरू शकते. प्रश्न कितीही वेळा विचारला तरी यंत्र न कंटाळता सांगू शकते. परंतु या सॉफ्टवेअरमध्ये खरी सहानुभूती, भावना किंवा विवेक नसतो. मानवी संवादात एकमेकांची मते समजून घेणे, नकाराचा स्वीकार करणे आणि तडजोड करणे या गोष्टी मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देतात, ज्या कोणत्याही अल्गोरिदममधून शिकता येत नाहीत.

पालकांसाठी उपयुक्त आणि व्यवहार्य नियम

मुलांचे भविष्य आणि मानसिक आरोग्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी पालकांनी पुढील पद्धतींचा अवलंब करावा:

• मुलांसोबत बसून वापर करणे: मुलाला स्क्रीनसमोर एकटे न सोडता पालकांनी स्वतः सोबत बसून माहिती शोधावी आणि एआयने दिलेले उत्तर कितपत अचूक आहे हे पडताळून पाहण्यास शिकवावे.
• स्वतःच्या प्रयत्नांना पहिली पसंती देणे: गृहपाठ करताना आधी पुस्तके वाचणे आणि स्वतः विचार करणे बंधनकारक करावे; एआयचा वापर केवळ मार्गदर्शक म्हणून करण्याची सवय लावावी.
• वेळेचे बंधन आणि कौटुंबिक संवाद: डिजिटल साधनांचा वापर मर्यादित ठेवून मुलांशी थेट गप्पा माराव्यात आणि मैदानी खेळांसाठी वेळ राखून ठेवावा.
• उपकरणे हॉलमध्ये ठेवणे आणि माईक बंद करणे: स्मार्ट स्पीकर्स मुलांच्या बेडरूममध्ये न ठेवता कॉमन हॉलमध्ये ठेवावेत आणि वापर संपल्यानंतर मायक्रोफोन बंद करावा.

एआय तंत्रज्ञान माहितीचा मोठा साठा असू शकते, पण मुलांच्या जडणघडणीत आई-वडिलांचे मार्गदर्शन आणि मित्रांसोबतचा जिवंत सहवास हाच खरा पाया असतो. सजग पालकपणामुळेच मुले या नव्या तंत्रज्ञानाचा योग्य आणि सुरक्षित वापर करू शकतील.