घरून काम करताना एआयद्वारे पाळत: संगणकावरील क्लिक, स्क्रीन आणि सुट्ट्यांवर नियंत्रण कसे ठेवले जाते?

घरातील कामाच्या खोलीत पोहोचलेली अदृश्य नजर

कोरोना महामारीनंतर लाखो कर्मचाऱ्यांसाठी 'वर्क फ्रॉम होम' ही एक मोठी सोय बनली. प्रवासाचा त्रास वाचला आणि घरच्या वातावरणात काम करणे शक्य झाले. मात्र या स्वातंत्र्यासोबत एक नवीन डिजिटल साखळीही कर्मचाऱ्यांच्या पायात अडकली आहे. आज अनेक कंपन्या कर्मचाऱ्यांच्या लॅपटॉपवर गुप्तपणे पाळत ठेवणारे सॉफ्टवेअर (ज्याला तंत्रज्ञानाच्या जगात बॉसवेअर म्हणतात) बसवत आहेत. तुम्ही किती वेळ कीबोर्डवर टाईप केले, माउस किती वेळ हलवला आणि किती मिनिटे खुर्चीवरून उठला होता, याचा सेकंदा-सेकंदाचा हिशोब कंपनीच्या सर्व्हरवर नोंदवला जातो.

स्क्रीनच्या मागे शांतपणे कार्यरत असणारे छुपे प्रोग्रॅम्स (डिमॉन प्रोसेसेस) लॅपटॉप सुरू होताच सक्रिय होतात. ही प्रणाली सेकंदा-सेकंदाच्या हालचालींची बारीक तांत्रिक नोंद (ग्रॅन्युलर टेलिमेट्री) गोळा करते. जर तुम्ही दहा मिनिटे पाणी पिण्यासाठी किंवा विश्रांतीसाठी उठलात, तर स्लॅक किंवा टीम्सवरील तुमचा दिवा पिवळा पडतो आणि सॉफ्टवेअर तुम्हाला 'निष्क्रिय' घोषित करते. यामुळे कर्मचाऱ्यांमध्ये प्रचंड मानसिक दबाव आणि भीतीचे वातावरण तयार झाले आहे.

शिक्यांचे मोजमाप घेणारा दिवाणजी आणि हुशार मुनीम

या तंत्रज्ञानाची पद्धत समजण्यासाठी जुन्या कापड गिरणीतील कारभाराची कल्पना करा. तिथला मुख्य दिवाणजी अत्यंत संशयी स्वभावाचा होता. कामगारांनी किती काम केले हे मोजण्यासाठी तो कामगारांच्या हातातील हातोड्याचे ठोके मोजायचा. जो कामगार सतत धडाधड हातोडी आपटायचा, त्याला तो सर्वात हुशार कामगार समजून शाबासकी द्यायचा.

दुसरीकडे गिरणीत एक अनुभवी आणि अत्यंत हुशार मुनीम होता. तो कंपनीचे लाखो रुपयांचे नुकसान टाळण्यासाठी तीन तास शांतपणे बसून कागदपत्रांचे वाचन करायचा आणि विचार करून एकच अचूक निर्णय घ्यायचा. दिवाणजीच्या हिशेबात हा शांत बसलेला मुनीम 'आळशी' ठरायचा, कारण त्याच्या हातातून कसलाही आवाज येत नव्हता! आजचे बॉसवेअर अगदी त्या संशयी दिवाणजीसारखेच काम करते; ते केवळ कीबोर्डच्या आवाजावर आणि माउसच्या हालचालींवरून कामाचे मूल्यमापन करते, विचारांच्या खोलीवरून नव्हे.

हे सॉफ्टवेअर कीबोर्डवर बोटे चालवण्याचा वेग आणि विराम (कीस्ट्रोक व्हेलोसिटी) मोजते. दर पाच किंवा दहा मिनिटांनी संगणकाच्या स्क्रीनचे आपोआप फोटो काढण्याचे काम (स्क्रीन स्क्रॅपिंग) केले जाते. काही कंपन्या वेबकॅमवरून नजरेची दिशा आणि बसण्याची पद्धत तपासणारी संगणकीय नजर (कम्प्युटर व्हिजन मॉडेल्स) वापरतात. या सर्व माहितीवरून संगणक प्रत्येक कर्मचाऱ्याला एक उत्पादकतेचा गुण (अल्गोरिथमिक प्रॉडक्टिव्हिटी स्कोअर) देतो. या मूर्खपणाला तोंड देण्यासाठी कर्मचारी माउस सतत हलवत ठेवणारे छोटे इलेक्ट्रॉनिक साधन (माउस जिग्लर्स) वापरतात, ज्यामुळे प्रत्यक्ष कामाचे मोल न वाढता केवळ खोटे आकडे तयार होतात.

पाळत ठेवणाऱ्या साधनांमध्ये स्वतःची प्रायव्हसी कशी जपावी?

कंपनीच्या लॅपटॉपवर काम करताना स्वतःची सुरक्षितता राखण्यासाठी खालील सवयी बाळगणे आवश्यक आहे:

• कंपनीच्या लॅपटॉपवर वैयक्तिक खाती उघडू नका: ऑफिसच्या संगणकावर वैयक्तिक व्हॉट्सॲप, ईमेल, बँक खाती किंवा सोशल मीडिया कधीही लॉगिन करू नका; स्क्रीन स्क्रॅपिंगमध्ये ही माहिती कंपनीकडे जाऊ शकते.
• कामाचे तास संपताच लॅपटॉप पूर्ण शटडाऊन करा: केवळ स्क्रीन बंद करून ठेवण्याऐवजी लॅपटॉप शटडाऊन करा आणि कॅमेऱ्यावर सरकवता येणारे कव्हर लावून ठेवा.
• माहिती अधिकार आणि कंपनीचे नियम तपासा: कंपनीच्या नियुक्तीपत्रातील आयटी पॉलिसी काळजीपूर्वक वाचा; कंपनी कोणत्या सॉफ्टवेअरद्वारे पाळत ठेवत आहे हे जाणून घेण्याचा कर्मचाऱ्याला कायदेशीर हक्क असतो.
• कामाचे मूल्यमापन अंतिम उद्दिष्टांवरून करा (आऊटकम्-बेस्ड डिलिव्हरेबल्स): बोटे किती वेळ हलवली यापेक्षा प्रत्यक्ष पूर्ण झालेल्या कामावर व्यवस्थापकांशी चर्चा करा.

खऱ्या कामाचे मोल हे विचारांची खोली, कामाची गुणवत्ता आणि सहकाऱ्यांमधील विश्वासावर अवलंबून असते. अल्गोरिदमच्या धाकाने नव्हे, तर आपल्या कामाच्या दर्जाने स्वतःची योग्यता सिद्ध करणे हीच खरी व्यावसायिकता आहे.