एआय क्रेडिट स्कोअरिंग: अल्गोरिदम तुमचे कर्ज आणि मर्यादा गुप्तपणे कशी ठरवतात?

काही मिनिटांत कर्ज मंजूर करणारा अदृश्य सावकार

पूर्वी बँकेत कर्ज मागण्यासाठी जायचे तर मॅनेजरसमोर उभे राहावे लागायचे, तीन वर्षांचे इन्कम टॅक्स रिटर्न, जमिनीचे उतारे आणि जामीनदार द्यावे लागायचे. आज मात्र तुम्ही मोबाईलवर एका ॲपमध्ये पॅन कार्ड टाकता आणि तीन मिनिटांत पन्नास हजार रुपयांचे कर्ज थेट खात्यात जमा होते. हा चमत्कार घडवणारी व्यवस्था म्हणजे संगणकाद्वारे कर्ज देण्याचा स्वयंचलित निर्णय घेणारी प्रणाली (अल्गोरिथमिक अंडररायटिंग). मात्र हा निर्णय जितका जलद होतो, तितकाच तो गुंतागुंतीचा आणि गूढ असतो.

भूतकाळातील नोंदींवरून अंदाज लावणारे संगणकीय मॉडेल्स (मशीन लर्निंग क्लासिफायर्स) केवळ तुमचा सिबिल (CIBIL) स्कोअर पाहत नाहीत. आर्थिक माहिती सुरक्षितपणे जोडणाऱ्या डिजिटल दुव्यांच्या (ओपन बँकिंग ॲग्रिगेटर) मदतीने ते खात्यात येणारा आणि खर्च होणारा पैशांचा वेग (कॅश फ्लो व्हेलोसिटी) मोजतात. महिन्याच्या शेवटी खात्यात किती पैसे उरतात (ओव्हरड्राफ्ट बफर मार्जिन), तुम्ही रात्री किती वाजता खरेदी करता आणि मोबाईलचे बिल वेळेवर भरता का, या सर्व बारीक सवयींवरून संगणक तुमची पत ठरवतो.

ब्लॅक-बॉक्स कोडे आणि नकळत होणारा पक्षपात

एकावर एक रचलेली गुंतागुंतीची गणिती मॉडेल्स (ग्रॅडिएंट बूस्टिंग आणि न्यूरल नेटवर्क) हजारो डेटा पॉइंट्स एकत्र जुळवतात. येथे सर्वात मोठी समस्या अशी निर्माण होते की संगणकाने कर्ज का नाकारले हे बँकेच्या मॅनेजरलाही स्पष्ट सांगता येत नाही! या समस्येला संगणकाने निर्णय का घेतला हे माणसालाही न समजण्याचे कोडे (ब्लॅक-बॉक्स प्रॉब्लेम) म्हणतात.

काही वेळा हे अल्गोरिदम जुन्या मानवी पक्षपातांची पुनरावृत्ती करतात. विशिष्ट पिनकोडवर किंवा मागास परिसरातील अर्जदारांना सरसकट कर्ज नाकारणारा पक्षपात (डेमोग्राफिक रेडलायनिंग) नकळत घडून येतो. रिझर्व्ह बँकेच्या नियमांनुसार कर्ज नाकारल्यास त्याचे लेखी कारणपत्र (ॲडव्हर्स ॲक्शन नोटीस) मिळवण्याचा ग्राहकाला कायदेशीर हक्क असतो.

आपला डिजिटल आर्थिक दर्जा कसा सुधारावा?

एआयच्या नजरेत विश्वासार्ह राहण्यासाठी खालील व्यावहारिक सवयी अंगी बाळगाव्या:

• बिलांचे आणि कर्जाचे हफ्ते नेहमी मुदतीआधी भरा: वीज, फोन आणि क्रेडिट कार्डची बिले वेळेत भरल्याने अल्गोरिदम तुम्हाला अत्यंत शिस्तबद्ध ग्राहक मानतो.
• अनेक ॲप्सवरून एकाच वेळी कर्जाचे अर्ज करू नका: एकाच आठवड्यात पाच वेगवेगळ्या ॲप्सवर अर्ज केल्यास प्रणाली तुम्हाला 'तातडीने पैशांची गरज असलेला धोकेबाज' ठरवते.
• खात्यात नेहमी थोडे पैसे शिल्लक ठेवा: महिन्याच्या शेवटी खाते शून्यावर न येऊ देता थोडी आपत्कालीन शिल्लक ठेवल्याने कॅश फ्लो चांगला राहतो.
• सिबिल अहवाल नियमित तपासा: वर्षातून एकदा मोफत सिबिल अहवाल तपासून जुनी चुकीची नोंद दुरुस्त करून घ्या.

अल्गोरिदम केवळ आकड्यांवरून तुमची किंमत ठरवतो. आपली आर्थिक शिस्त आणि व्यवहारांची स्वच्छता हेच डिजिटल युगात कर्ज मिळवण्याचे सर्वात मोठे भांडवल आहे.